THE MASTER

บุญเสริม สาตราภัย ช่างภาพผู้เชื่อมประวัติศาสตร์ของเมืองเชียงใหม่

หากพูดถึงบุคคลสำคัญที่มีบทบาทในประวัติศาสตร์ของเมืองเชียงใหม่ตลอดเจ็ดร้อยกว่าปีที่ผ่านมา คนเชียงใหม่จะมีภาพจำของพระยามังรายในฐานะปฐมกษัตริย์ผู้ก่อตั้งเมือง พระยากาวิละในฐานะนักรบผู้กอบกู้และฟื้นฟูเมือง พระราชชายาเจ้าดารารัศมีในฐานะผู้ฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรมล้านนา หรือครูบาศรีวิชัยกับบทบาทพระนักพัฒนา และหากเมื่อเอ่ยถึงบทบาทในด้านสื่อมวลชนในประวัติศาสตร์ร่วมสมัยเช่นทุกวันนี้ ไม่มีชื่ออื่นใดโดดเด่นไปกว่าชื่อของสามัญชนอาวุโสที่ถือได้ว่าเป็นตำนานของช่างภาพอย่าง 'บุญเสริม สาตราภัย'

เกิดเมื่อวันที่ 7 มีนาคม พ.ศ. 2471 บุญเสริม สาตราภัย คือบุตรชายของพระอาจโทรการ (เอื้อน สาตราภัย) นายไปรษณีย์โทรเลขคนแรกของเชียงใหม่ กับนางคำไฝ สาตราภัย เขาเกิดที่บ้านพักนายไปรษณีย์โทรเลขเชียงใหม่ บริเวณด้านหลังที่ทำการไปรษณีย์โทรเลข ซึ่งปัจจุบันคือพิพิธภัณฑ์ไปรษณีย์ จบการศึกษาชั้นมัธยมที่โรงเรียนยุพราชวิทยาลัย อาชีพแรกของเขาคือการช่วยพี่สาวขายปุ๋ยวิทยาศาสตร์ที่ร้าน ซึ่งเป็นร้านขายปุ๋ยวิทยาศาสตร์เจ้าแรกของเชียงใหม่อีกเช่นกัน กระทั่งวันหนึ่งพี่เขยที่ทำงานเป็นหัวหน้าหน่วยควบคุมไข้มาลาเรียภาคเหนือได้มอบกล้องถ่ายรูปยี่ห้อ Leica ให้เขา และชวนให้ตามไปถ่ายรูปการปฏิบัติงานของหน่วยฯ ตามพื้นที่ชนบทในภาคเหนือ และนั่นถือเป็นการจุดประกายครั้งสำคัญให้บุญเสริมหันมาถ่ายภาพอย่างจริงจัง และกลายเป็นหนึ่งในช่างภาพสื่อมวลชนคนแรกๆ ของเมืองเชียงใหม่ 



หลังจากเสร็จสิ้นภารกิจตามถ่ายภาพหน่วยควบคุมไข้มาลาเรีย บุญเสริมก็หันมาถ่ายรูปในฐานะของนักหนังสือพิมพ์อย่างจริงจัง ไม่ว่าจะเป็นภาพข่าวอาชญากรรม ข่าวสังคม หรือสารคดีโดยสังกัดอยู่กองบรรณาธิการหนังสือพิมพ์คนเมือง และรับหน้าที่สำคัญคือการถ่ายภาพพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เมื่อครั้นทรงเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรในภาคเหนือเป็นครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2501 และต่อมาในปี พ.ศ. 2505 เขายังได้รับรางวัลชนะเลิศประกวดงานหนังสือพิมพ์ของมูลนิธิวิชาหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทยจากภาพถ่ายชุดสารคดี 'ผีตองเหลือง' ที่จังหวัดน่าน ซึ่งเขายังเป็นสื่อมวลชนคนแรกที่ทำให้เราทราบถึงการมีอยู่ของชนเผ่ามลาบรี หรือ 'ตองเหลือง' ในประเทศไทยอีกด้วย



กล่าวได้ว่าภาพถ่ายขาวดำในช่วงศตวรรษที่ผ่านมาที่เราเห็นในบทความประวัติศาสตร์ หนังสือ หรือนิทรรศการภาพถ่าย เกินกว่าครึ่งเป็นผลงานถ่ายภาพของบุญเสริม สาตราภัย ไม่ว่าจะเป็นภาพถ่ายสะพานนวรัฐและแม่น้ำปิงจากมุมสูงในปี พ.ศ. 2496 ภาพขบวนแห่พระเสตังคมณีในช่วงเทศกาลปีใหม่เมือง ปี พ.ศ. 2496 ภาพระหว่างรื้อสะพานนวรัฐแห่งเก่าในปี พ.ศ. 2508 ภาพขบวนเกวียนสุดท้ายบนถนนช้างม่อยในปี พ.ศ. 2510 ภาพไฟไหม้ครั้งใหญ่ที่กาดหลวงเมื่อปี พ.ศ. 2511 หรือภาพระหว่างการก่อสร้างประตูท่าแพ เมื่อปี พ.ศ. 2528 และกล่าวได้ว่าภาพถ่ายวิหารและเจดีย์หลายแห่งทั่วเมืองเชียงใหม่ที่บุญเสริมใช้ยังเป็นหลักฐานอ้างอิงในการบูรณะโบราณสถานเหล่านั้นในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมานี้เป็นอย่างดีอีกด้วย







บุญเสริมมีพาหนะหลักในชีวิตประจำวันคือจักรยาน เขาอาศัยอยู่ในบ้านบนถนนเจริญเมือง และจะปั่นจักรยานไปยังที่ต่างๆ เพื่อถ่ายรูปเก็บไว้ทุกวัน กล่าวได้ว่ากล้องถ่ายรูปถือเป็นอวัยวะหนึ่งในร่างกายของเขา หากไม่ใช่เพียงความรัก แต่ยังรวมถึงความพิถีพิถันในการถ่ายภาพ เพราะเป็นที่ทราบกันดีในหมู่คนสนิทของเขาว่านอกจากจะปั่นจักรยานไปถ่ายรูปมุมต่างๆ ของเมืองทุกวันแล้ว ถ้าวันไหนเขาพบว่าหลังจากล้างฟิล์มออกมาดูรูปแล้ว รูปไม่อยู่ในมุมที่ดี เขาก็จะปั่นจักรยานกลับไปยังสถานที่เดิมเพื่อถ่ายรูปใหม่อีกครั้ง ซึ่งนั่นยังหมายถึงต้นทุนค่าฟิล์มที่เขายอมแลกมาเพื่อให้ได้ผลงานที่ดีที่สุด



มีหนังสือรวมภาพถ่ายของบุญเสริม 3 เล่มที่ถือเป็นบันทึกประวัติศาสตร์เมืองเชียงใหม่ในยุคใกล้ที่ดีที่สุด ได้แก่ 'เสด็จล้านนา' บันทึกภาพถ่ายเมื่อคราวพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 เสด็จประพาสเชียงใหม่เป็นครั้งแรก 'เชียงใหม่กับภัยทางอากาศ' หนังสือรวมภาพถ่ายเมืองเชียงใหม่ในสมัยสงครามมหาเอเชียบูรพา และ 'ล้านนา...เมื่อตะวา' หนังสือรวมภาพถ่ายในอดีตของเมืองเชียงใหม่ ทั้งนี้บุญเสริมก็ได้อนุญาตให้ศูนย์สารสนเทศภาคเหนือ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ นำภาพถ่ายของเขาจัดแสดงในรูปแบบออนไลน์ไว้ที่ http://library.cmu.ac.th/ntic/picturelanna/picture_bycreator.php?creator_id=1 

บุญเสริม สาตราภัย ล้มป่วยด้วยโรคหัวใจเมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ.2558 ท่านจากไปอย่างสงบเมื่อวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ.2560 สิริอายุรวม 89 ปี  

แชร์บทความนี้

Add Line ID

หมอแมคกิลวารี มิชชั่นนารีคนแรกของเชียงใหม่ และรัฐประหารครั้งสำคัญของล้านนา

ทบทวนสังคมล้านนาร่วมสมัยกับบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

5 พระราชกรณียกิจสำคัญที่เจ้าดารารัศมีฯ ฝากไว้ให้คนล้านนา